ఏ ఏటికా ఏడు చిత్ర విచిత్రయిన మార్పులకు లోనవుతూ వ్యాపారమే లక్ష్యంగా అనేకానేక ఆటుపోట్లకు గురవుతున్న భారతీయ సినీ రంగంలో అందులో ముఖ్యంగా హిందీ చిత్ర సీమలో ఏటికెదురీదుతూ 25 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ కాలాన్ని విజయవంతంగా పూర్తిచేసుకున్న శ్యాంబెనెగల్ భారతీయ నవ్య సినిమాకి ఓ గొప్ప ప్రేరణ. నవ్య సినిమా ప్రపంచంలో ఆయనదో ప్రత్యేకమయిన ముద్ర.
సమాజానికీ, సహజత్వానికీ సినిమా ఓ వ్యాఖ్యానంలా వుండాలని భావించే బెనెగల్ ’వాస్తవీకరించబడిన కళారూపమే సినిమా’ అని విశ్వసిస్తాడు. 74 ఏళ్ళ వయస్సులో కూడా ఉద్వేగం నిండిన ఉత్సాహంతో చిత్రాలు తీస్తున్నశ్యాంబెనెగల్ 14 డిశెంబర్ 1934 లో బెనెగళ్ళ శ్యాం సుందర రావు గా హైదరాబాదులో జన్మించాడు. అర్థ శాస్త్రంలో ఉస్మానియా నుంచి ఎమ్., పట్టా పుచ్చుకున్న తర్వాత 1959 నుండి 63 వరకు లింటాస్ అడ్వర్టయిజ్మెంట్ కంపెనీలో ఫిల్మ్స్ అసిస్టెంట్ గా పనిచేశాడు.తర్వాత పది సంవత్సరాలు బ్లేజ్ కంపెనీలో వున్నాడు. 1970-72ల మధ్య హోమీబాబా ఫెలోషిప్ సాధించిఆ కాలంలోనే బోస్టన్ (యు.ఎస్.ఏ) టివి లో అసోసియేట్ ప్రొడ్యూసర్ గా పనిచేశాడు. ఈ కాలంలోనే బాలల టెలివిజన్ ను పరిశీలించాడు. అడ్వర్టయిజింగ్ ఫీల్డ్ లో ఆయన అనేక వ్యాపార చిత్రాలు. డాక్యుమెంటరీలు నిర్మించాడు. శ్యాం కొంతకాలం వరంగల్ లో లెక్చరర్గా పనిచేశారు.
శ్యాం బెనగల్ తన మొట్టమొదటి ఫీచర్ఫిల్మ్ ’అంకుర్’ లో తెలంగాణాలోని ఫ్యూడల్ వ్యవస్థ వికృత రూపాన్నీ, అది చేసే విశృంఖల నృత్యాన్నీ, ఆ నృత్యం కిమ్ద పక్కటెముకలు విరిగిపోతున్న సామాన్య ప్రజానీకం బతుకుల్ని చూపిస్తాడు. చివరగా పేదబాలుని తిరుగుబాటుని ప్రతీకాత్మకంగా చూపిస్తాడు. దాంతో ఆ చిత్రం ఈ ప్రాంతం యొక్క యథార్థ జీవితాల్ని నిజాయితీగా చిత్రీకరించినట్టయింది. ఈ చిత్రం జాతీయ అంతర్జాతీయ స్థాయిలో మన్ననల్ని పొందింది. దీనికి 3 జాతీయ అవార్డులు 43 ఇతర అవార్డులు వచ్చాయి.
’అంకుర్’ ఓ నూతన ఒరవడికి శ్రీకారం చుట్టింది. సుప్రసిద్ధ నటి షబానా ఆజ్మీ అంకుర్ తో తన చలన చిత్ర జీవితాన్ని ఆరంభించారు.
1975 లో బెనెగల్ ’చరణ్దాస్ చోర్’ అనే పిల్లల సినిమా నిర్మించాడు. ఇందులో భారతీయ సమాంతర చిత్ర రంగంలోని మరో ఆణిముత్యం స్మితా పాటిల్ రంగప్రవేశం చేశారు. తర్వాత ’నిశాంత్’ లో బెనెగల్ తెలంగాణా పోరాట క్రమాన్ని చిత్రించాడు. ఆ చిత్రానికి 1975 లో జాతీయ ఉత్తమ హిందీ చిత్రం అవార్డు, చికాగోలో బంగారు పతకం లభించాయి. తర్వాత బెనెగల్ గుజరాత్లోని ఆనందలో పాల ఉత్పత్తిదారుల నుంచి సహకార పద్ధతిలో పెట్టుబడి సమకూర్చుకుని ’మంథన్’ నిర్మించాడు. ’మంథన్’ కి 1976 లో జాతీయ ఉత్తమ హిందీ చిత్రం అవార్డు లభించింది.
1977 లో శ్యాం నిర్మించిన ’భూమిక’ ఆయనలోని కళాత్మక దృష్టికి అధ్బుతమయిన ప్రతిరూపం. ఒక నటీమణి యొక్క వ్యథాభరితమయిన జీవన కథనాన్ని హృద్యంగా మలిచిన చిత్రం ’భూమిక’. ఈ చిత్రంలో నటించిన స్మితాపాటిల్ కి జాతీయ ఉత్తమ నటి అవార్డు, 1977వ సంవత్సరానికి ఉత్తమ స్క్రీన్ప్లే అవార్డు లభించాయి.
అదే సంవత్సరంలో శ్యాం బెనెగల్ దైవం పట్ల, సెక్సు పట్ల మనుషులకు వుండే మూఢ విశ్వాసాలపై ’కొండూరా’, ’అనుగ్రహం’ అనే ద్విభాషా చిత్రం నిర్మించాడు. ’అనుగ్రహం’ కు ప్రముఖ కవి ఆరుద్ర స్క్రిప్ట్ సమకూర్చగా, వాణిశ్రీ అధ్భుతంగా నటించారు.
తర్వాత శశికపూర్ నిర్మాతగా బెనెగల్ ’జునూన్’, ’కలియుగ్’ చిత్రాలు నిర్మించాడు. ఆ రెండు చిత్రాల్లో ధనవంతులయిన కుటుంబాల్లో వుండే స్వార్థపరత్వాన్ని వారి జీవిన విలువల్ని ఆవిష్కరించారు. ’కలియుగ్’ చిత్రాన్ని భారత కథకు ఆధునిక రూపంలా చిత్రీకరించాడు. ’జునూన్’ చిత్రానికి మూడు జాతీయ ఆవార్డులు లభించాయి.
1982 లో ’ఆరోహన్’, 1983లో వ్యభిచార గృహాలపైన ’మండి’ చిత్రాలు నిర్మించాడు. 1982 లో ’ఆరోహన్’ కి ఉత్తమ హిందీ చిత్రం, ఉత్తమ నటి, ఎడిటింగ్ అవార్డులు లభించాయి.
1985 లో శ్యాం బెనెగల్ దర్శకత్వం వహించిన ‘త్రికాల్’ 1986 ఇండియన్ పనోరమాలో ప్రదర్శించబడింది. ఇందులో గోవా ప్రజల సామాజిక జీవితాన్ని అత్యంత ప్రతిభావంతంగా చిత్రించాడు. ఈ చిత్రంలో లైటింగ్ని బెనెగల్ అత్యంత ప్రతిభావంతంగా వాడుకున్నాడు. చిత్రీకరణలో గొప్పతనంవల్ల ప్రతి సీనూ మనసుకు హత్తుకుపోతుంది. కానీ ‘త్రికాల్’ లో ఆయన ప్రతిపాదించిన ఆత్మ అనే అంశం మాత్రం చర్చనీయాంశంగానే మిగిలిపోయింది.
శ్యాం చేనేత కార్మికులపై నిర్మించిన ’సుష్మన్’ తెలంగాణా ప్రాంతంలోని బడుగు చేనేత జీవితాల వాస్తవిక రూపం. ఇందులో ఓంపురి, షబానా, పంకజ్ కపూర్, అనితా కన్వర్ లు పోషించిన పాత్రలు తెలంగాణా పల్లెసీమలో నేటికీ సజీవంగా కనిపిస్తాయి.
ఆ తర్వాత బెనెగల్ దర్శకత్వంలో ’అంతర్నాద్’, ’సూరజ్ కా సాత్వాఘోడా’, ’మమ్మో’ , ’ది మేకింగ్ఆఫ్ మహాత్మ’, సర్దారీ బేగం’ చిత్రాలు వచ్చాయి.
’మేకింగ్ ఆఫ్ మహాత్మ’ కు ప్రొఫెసర్ ఫతీమామీర్ రాసిన ’ది అప్రెంటిస్షిప్ ఆఫ్ మహాత్మ’ నవల ఆధారంగా చేసుకున్నారు. సౌత్ ఆఫ్రికాలో గాంధీ జీవితం, ఎదుగుదల, పోరాటాల్ని ఈ చిత్రంలో కళాత్మకంగా చిత్రించారు. దీనికి జాతీయ స్థాయిలో మూడు అవార్డులు వచ్చాయి. గాంధీ పాత్ర పోషించిన రజత్ కపూర్ కి ఉత్తమ నటుడు అవార్డు, ఉత్తమ ఆంగ్ల భాషా చిత్రం, బెనెగల్ కి జ్యూరీ అవార్డు ఈ చిత్రానికి లభించాయి.
2001 లో బెనెగల్ దర్శకత్వంలో వచ్చిన ’జుబేదా’ చిత్రం జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ చలనచిత్రం అవార్డుని గెలుచుకుంది. 2005 లో వచ్చిన ’నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్:ది ఫర్గాటెన్ హీరో’ చిత్రానికి గానూ నర్గీస్ దత్-జాతీయ సమైక్యత అవార్డుని గెలుచుకున్నారు.
తన తుది శ్వాస విడిచే వరకూ సినిమాకే తన జీవితం అంకితం అనే బెనెగల్ ప్రస్తుతం ’మహదేవ్ కా సజ్జన్పూర్’ అనే చిత్రాన్ని నిర్మిస్తున్నారు.
ఇప్పటివరకూ శ్యాం బెనెగల్ దర్శకత్వంలో 21 పూర్తి నిడివి చిత్రాలు, రెండు ఫుల్ లెంగ్త్ డాక్యుమెంటరీలు, నాలుగు టెలీ సరియల్స్, అనేక షార్ట్ ఫిలింస్ వెలువడ్డాయి. ఆయన పూర్తి నిడివి డాక్యుమెంటరీల్లో ’నెహ్రూ’ , ’సత్యజితరే’ ల పై చేసిన డాక్యుమెంటరీలు విమర్శకుల్ని ఆకట్టుకున్నాయి.
టివి కోసం ఆయన నిర్మించిన 54 ఎపిసోడ్ల ’భారత్ ఏక్ ఖోజ్’ చిరస్మరణియమయింది. చారిత్రకపరమయిన అంశాల్ని ఆవిష్కరిస్తూ సామాజిక, సాంస్కృతిక పరిణామ క్రమాన్ని ఒడుపుగా పట్టుకుని కొనసాగిన గొప్ప ప్రయత్నంగా ’భారత్ ఏక్ ఖోజ్’ నిలిచిపోయింది.
నవ్య చిత్ర రంగానికి ఆయన అందించిన నటీనటులు అందరూ ప్రతిభామూర్తులుగా వెలుగొందారు. శ్యాం నవ్య సినిమాకి అందించిన వారిలో స్మితా పాటిల్, షబానా ఆజ్మీ, నషీరుద్దీన్ షా, ఓం పురి, సులభా దేశ్పాండే, అమ్రిష్ పురి, సుప్రియా పాఠక్, పల్లవీ జోషి, రజత్ కపూర్, పంకజ్ కపూర్, అంజనా శ్రీ వాస్తవ తదితరులు ఎందరో వున్నారు. ఇక ఆయన వద్ద అసిస్టెంట్స్ గా పనిచేసిన వారిలో దయాల్ నిహలానీ విజయవంతమయిన దర్శకుడిగానూ, రవీ ఖెమ్మొ టెలీ సీరియల్ మేకర్ గానూ, ప్రహ్లాద్ కక్కర్ గొప్ప యాడ్ ఫిలిం మేకర్ గానూ ఎదిగారు. ఇక ఆయన చిత్రాలకు ఫోటోగ్రఫీ నిర్వహించిన గోవింద్ నిహలాని దర్శకుడై వెలుగొందుతూనే వున్నాడు.
ఇలా ఆధునిక సినిమాకి అధ్భుతమయిన సేవలందించిన శ్యాం బెనెగల్ కు 1976 లో పద్మశ్రీ, 1991 లో పద్మభూషణ్, 2007 లో దాదా సాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డులు లభించాయి.
శ్యాం బెనెగల్ భారతీయ నవ్య సినిమా తెరపై ఓ కథా పురుషుడు.
వెంకట్ నవతరంగం 
అతిథి 
మహేశ్ కుమార్ K 
జోశ్యుల సూర్యప్రకాశ్ 
సౌమ్య V B
నువ్వుశెట్టి బ్రదర్స్ says:
నా అభిమాన దర్శకుడు శ్యాం బెనగల్ ఇప్పటివరకు బెంగాలి అనుకున్నాను. చాలా మంచి విషయాలు తెలియజేసారు. సినిమాని ఇంత అద్భుతంగా కూడా తీస్తారా? అని ఆశ్చర్యం వేస్తుంది ఈయన సినిమాలు చూస్తుంటే. అత్యంత నాచురల్ గా ఉంటాయి సీరియళ్ళు కూడా. నాకు తెలిసి మాల్గుడి డేస్, అమరావతి కథలు సీరియల్స్ కి కూడా ఈ మహానుభావుడే దర్శకత్వం వహించాడనుకుంటాను.
ధన్యవాదాలు.
శిద్దారెడ్డి వెంకట్ says:
@బ్రదరూ,
మాల్గుడి డేస్ ఈయన కాదండీ! శంకర్ నాగ్. ఈ మహానుభావుడు పోయాడు గానీ బతికుంటే చాలా చేసుండేవాడు. దురదృష్టం.:-(
Lakshmanna Vishnubhotla says:
How can I post a comment in Telugu?
మంజుల says:
Thanks for writing about a great director! నేను గత ఏడాది ఆయనను బర్కిలీ లో కలవడం జరిగింది. ఈయన గురుదుత్తుకు cousin.
రాజేంద్ర కుమార్ దేవరపల్లి says:
లక్ష్మన్న గారికి,పెద్దలు,మీరు మమ్ముల్ని పరీక్షీంచేందుకు అడుగుతున్నారు కానీ తెలుగులో కామెంట్లు ఎలా రాయాలొ మీకు తెలీకా?
శిద్దారెడ్డి వెంకట్ says:
బెనెగల్ అభిమానులు తప్పక చదవాల్సిన ఇంటర్వ్యూ
http://www.bfi.org.uk/features/interviews/benegal.html
లండన్ లోని నేషనల్ ఫిల్మ్ థియేటర్ లో గిరీష్ కర్నాడ్ నిర్వహించిన ఈ ముఖాముఖి ద్వారా బెనెగల్ గురించి మరిన్ని విశేషాలు తెలుసుకోండి
Lakshmanna says:
ఆనంద్ గారు:
బెనగల్ ఆటోబయోగ్రఫి చాలా బాగా రాసారు. నేను అంకూర్ సినిమా చూసి చాలా రోజులైంది! నవతరం కోసం ఏదైనా సినిమా సమీక్ష రాద్దామనుకున్నా. అంకూర్తో ఎవరైనా మొదలెడితే బాగుంటుంది. నేను నవతరం కోసం “నిషాంత్” సమీక్షించే ప్రయత్నంలో ఉన్నా.
లక్ష్మన్న
విజయవర్ధన్ says:
బెగెగళ్ గారి autobiography ప్రచురించిందెవరో చెప్పండి. నేను ఆ పుస్తకం కొనుక్కుంటాను.
విజయవర్ధన్ says:
బెగెగల్ గారి autobiography పుస్తకం వివరాలు ఎవరైనా తెలుపగలరా?
chprakash says:
తెలుగు క్రుషి కి దన్యవదాలు
K మహేశ్ కుమార్ says:
‘శ్యామ్ బెనెగల్’ హైదరాబాద్ వాడైనా, తెలుగువాడు కాదు. ప్రముఖ హిందీ దర్శకుడు గురుదత్ కు ఇతను దూరపు బంధువని ఎక్కడో చదివాను. ఇక గురుదత్ ను కూడా చాలా మంది బెంగాలీ అన్న అపోహలో ఉంటారు. ఆయనది కర్ణాటకలోని మంగుళూరు (ఐశ్వర్యారాయ్ ది కూడా ఆ వూరే). బహుశావీరు కొంకణి భాషకు సంబంధించిన వారైఉండవచ్చు.
ప్రశాంత్ తంగెళ్లపల్లి says:
మంచి సమీక్ష అందించినందుకు కృతజ్ఞతలు.ఆయన సినిమాలు ఎక్కడ దొరుకుతయో చెపితే చాల సంతోషం.కళాత్మక సినిమాలతో వచ్చిన గొడవే ఇది.అంత సులువు గా దొరకవు.తెలుగు లో వచ్చిన ” మా భుమి “దాసి” వీటి గురించి చాలా రొజులుగ వెతుకుతున్నాను .ఆనంద్ గారు సలహా ఇవ్వగలరు.
విజయవర్ధన్ says:
ప్రశాంత్ గారు, నా దగ్గర “మా భూమి” వుంది. ఐతే quality బాగాలేదు. ఐనా చూడొచ్చు. మీ బెంగుళూరులో వుంటే నా దగ్గరినుంచి తీసుకోవచ్చు.
వెంకట్ ఉప్పలూరి says:
బెనెగళ్ళ శ్యామసుందరరావు గారి గురించి చాలా విషయాలు తెలియచేశారు. భారత్ ఏక్ ఖోజ్ గురించి చాలా తక్కువ రాశారు. ఇది ఒక మహత్తర కావ్యం. నెహ్రూ రాసిన దానికన్నా బెనెగళ్ చూపిన తీరు చాలా బాగుంది. ఈ డివిడి లు దొరికేఛాన్స్ ఉందంటారా. నెట్ లో వెతికితే ఇండియన్ గవర్నమెంట్ వెబ్ సైట్ లో 48 డివిడి లు రూ:25000. కాని అది చాలా పాత న్యూస్. దయచేసి వివరాలు తెలుపగలరు.
విజయవర్ధన్ says:
“భారత్ ఏక్ ఖోజ్” కొన్ని భాగాల VHS copy వుంది నా దగ్గర. మీ బెంగుళూరులో వుంటే నా దగ్గరినుంచి తీసుకోవచ్చు.
వెంకట్ ఉప్పలూరి says:
Sorry Vijay. I am from Chicago
కొత్తపాళీ says:
Nice brief intro to a great director. I only saw Nishanth.
Venkat says:
ఓ… గొప్ప కథ పురుషుడు గురించి బాగ సమాచారం ఇచ్చారు. దన్యవాదాలు…
వెంకట్.బి
santosh padaala says:
Its a good article on Shyam benegal..very informative..and useful for youth. thankx a lot.
ramesh says:
sir if any one have this movies dvd or vcd or vhs copies and movie reviews matireal pls give me for thesis.maabhoomi,daasi,matti manushulu,rangulakala,prathyusha,chillara devullu,kukka,pls intimate my mail chimura143@yahoo.com,9290091341
విజయవర్ధన్ says:
ramesh, శ్యాం బెనెగల్ సినిమాలు చాలా (దాదాపు అన్నీ) దుకాణాల్లో దొరుకుతున్నాయి. http://www.seventymm.com లో అద్దెకు కూడా దొరుకుతున్నాయి. మీరు పేర్కొన్న తెలుగు సినిమాలు దుకాణాల్లో దొరకవు. మా భూమి సినిమా link నవతరంగాంలోనే ఎప్పుడో ఇచ్చినట్టు గుర్తు. ఐతే మీరు చేసే thesis వివరాలు పంచుకుంటే అందరికి సందర్భం అగతమవుతుందనుకుంటాను.
ramesh says:
thank u vijay vardhangaru.sir my resech topic is TELUGU CINEMALALO TELANGANA JEEVANA CHITHRANA.regarding this i need some information pls.
విజయవర్ధన్ says:
ramesh, ఏ కళాశాలలో ఏ డిగ్రీ కోసం ఈ thesis అనే విషయం చెప్పలేదు. Hyderabad Central Universityలో video library వుందని విన్నాను. అక్కడ కొన్ని సినిమాలు దొరకొచ్చు. మీ listలో “చలి చీమలు” సినిమా కూడా చేర్చుకోవచ్చు.
ramesh says:
sir this is for m.phil(journalism) thesis in telugu university.and also i want to do in future p.hd also in this related subject. thank u.